Muncule Keris Ing Indonesia

Masyarakat Jawa jaman dhisik nduweni falsafah, manungsa durung dianggep cukup (sampurna) yen durung darbe wisma, wanita (garwa), turangga, kukila, lan Curiga. Wisma tegese omah utawa papan padunungan. Wanita (garwa) tegese bojo utawa sisihan, mula “garwa” dijarwa dhosok dadi”sigarane nyawa”.Turangga (kudha) iku arane tetumpakan, yen jaman saiki kayata pit, sepedha motor apa mobil. Kukila tegese manuk kutut utawa bangsane sato oceh-ocehan, yen jaman saiki bisa kagolo­ngake radhio, teve, lcd/vcd, hape utawa internet. Dene curiga (keris) iku arane gegaman utawa piranti kanggo njaga dhiri.

Sanadyan panganggep mau ing ja­man saiki mung mujudake bab kang sim­bolik bae, nanging ing kalodhangan iki bakal dakaturake saweneh pengang­gepe wong Jawa marang wujude gega­man simbolik kang disebut curiga utawa keris, uga katela dhuwung, wangkingan utawa wesi aji (tosan aji). Bab iku dakanggep pantes katurake, sabab keris minangka gegaman kanthi ukuran cekak iku tetela sawijining perangan saka kabudayan Jawa kang tekan saprene isih tetep kawentar. Ing Indonesia utawa ing ne­gara manca, tekan saiki keris isih ka­golong kondhang dening maneka warna corak lan wandane kang milangoni.

Keris minangka asil karya seni lan bu­daya Indonesia uga isih duwe palung­guhan wigati tumraping sawatara ma­syarakat, becik ing babagan kapitayan utawa minangka piranti upacara. Mang­kono uga palungguhane ‘empu’ minang­ka pawongan kang yasa keris, ing jaman biyen banget kajen lan keringan. Kejaba keris, jinis gegaman cendhak liyane kang memper keris kayata patrem, cundrik, kudi, wedhung. Denenama-nama keris lan gaman cendhak liyane ing pendhak dhaerah, kayata: abinan, kerres (Madura), katga, kadutan, urak (Bali), pon­dok, ponoh (Gayo, Aceh), karih (Minang­kabau), sele (Makasar), tapi, badik (Bugis), kujang (Sundha), kalis (Sulu, Pilipina), lsp.

MunculeKeris ing Indonesia

Ing buku “History of Java” (1817) Sir Thomas Stamford Raffles ngandharake. ora kurang saka 30 jinis gegaman (kalebu bedhil) kang digunakake dening prajurit Jawa.Nanging kang duweni kalungguhan mirunggan tumrap masyarakat Ja­wa iku mung keris, yai­ku saweneh gegaman cekak kang lancip.Keris ana kang lurus (lenceng lan ana kang mawa luk (menggak-menggok). Dene DC. Stibbe lan Letkol Uhlenbeck ngan­dharake, ing Museum Anthroplogi Leiden su­mimpen keris kang wi­witane tinemu ing te­ngah stupa paling ge­dhe ing Candhi Boro­budur. Ditaksir, keris iku umure wis tuwa na­lika dilebokake ing njero stupa. Apamaneh (manut pituduh kang ana) keris kasebut wis digawe ingjaman kuncarane Krajan Mataram Hindhu ing Jawa.

Ing crita-crita babad akeh disenggol ngenani keris lan kasektene, kalebu kasektene empu minangka pawongan kang bisa yasa keris. Ing crita “Ajisaka” disebutake, ana abdi loro mati rebutan keris amarga ndherek dhawuhe ben­dara. Dene ing kitab Pararaton (tinemu ing Pulo Lombok taun 1894) lan kitab “Negarakertagama nyritakake riwayate Ken Arok lan keris Empu Gandring. Kacarita, Ken Arok pesen keris marang Empu Gandring lan dijaluk bisa rampung sajroning 5 sasi. Nanging kanggo mujud­ake keris kang becik lan ampuh, Empu Gandring butuh wektu setaun . Ken Arok njaluk keris sing durung dadi kanthi peksan, langsung dita­makake ing jajane Empu Gandring eng­ga pralaya. Ken Arok kena ipat-ipate Empu Gan­dring satemah anak-putune padha nandhang palastra lan padha paten-patenan.

Ing crita Babad Tanah Jawa uga bisa kawaca sakehing prastawa rajapati ja­laran saka keris. Kayata sedane Pa­ngeran Pekik ing Surabaya lan 40 ang­gota kulawargane ing taun 1668. CritanePangeran Pekik masrahake Rara Oyi (Ratu Blitar) calon garwane Sunan Amangkurat I marang pangeran adipati anom (Raden Rahmat) putra Amangkura I lan uga wayahe Pangeran Pekik. Ja­laran calon garwane (Rara Oyi) iku ’didhisiki’ putrane, satemah Amangkurat I duka tan sipi. Kajaba mrajaya Pangeran Pekik sakulawargane, Amangkurat I uga dhawuh marang pa­ngeran adipati anom supaya nyedani Ratu Blitar mawa kerise pribadi. Crita katres­nan antarane Rara Mendut lan Prana­citra, uga dipungkasi kanthi dumadine ra­japati amarga keris.

Kajaba saka iku, ing Serat Kandha kacritakake, akeh empu sekti kang pindhah saka Pajaja­ran menyang Maja­pahit jalaran kurang diregani dening pa­nguwasa Pajajaran. Pungkasane Paja­jaran ambruk. Dene ing jaman Mataram Islam ana crita yen Ki Ageng Mangir Wana­baya kagungan keris (tumbak cekak) aran Kyai Baru kang am­puhe magila-gila. Ing naskah “Seja­rah Empu-Empu Tanah Jawa” disebut­ake, Kraton Medang Ka­mulan (abad XII) ana empu aran Empu Ra­madi yasa keris kanthi kekuwatan gaib ing kukuban pesisir lor Jawa udakara taun 1559. Crita bab daya gaibe keris lan kekuwatane empu kang yasa keris, ma­ha­nani keris saya misuwur lan duweni papan mirung­gan ing kalbune masya­rakat. Crita iku ngrembaka kanthi gethok tular lan dibumboni crita-crita gaib kang manut nalar angel kabukten. Nanging kanthi anane data-data kasebut, diteksir keris muncullan ngrembaka antarane abad 8 tekan abad 16.

Ing kasusastran Jawa Kuna, bab ‘pandhe’ uga disenggol, kayata ing kitab Adiparwa, Tantu Panggelaran, lan Nega­rakertagama. Kitab kasebut ing antarane nyebutake anane: “apandhe gendhing, apandhe wesi, pandhe mas, lan pandhe dhadhap”.PrasastiWatukurauga nyebutake bab: “pandhe mas, kangsa wsi, dhadhap”. Dene Prasasti Karang-tengah taun 746 Saka (824 M) nyebutake arane piranti­pirantijaman kuna, kayata lukai, punukan, wadhung, lan patuk kres. Tembung patuk kres ing prasasti iku dinuga maksude iya ‘keris’ kaya kang umum diweruhi saiki.Mungguh kalunggu­han “pandhe” iku manut saweneh cathetan lawas dipapanake ing jajaran lingkungan kraton. Nanging uga ana panemu yen pandhe iku kalebu golongan sudra, katelah “asta candhala” (pakaryan ina). Bab iki kaya kang kagambar ing relief Candhi Sukuh (Jawa Tengah).

Nanging perlu kawuningan pungguh ingJawa Tengah iya ing jaman Mataram Hindhu-Kuna, tetela ora tinemu pening­galan kang wujud cathetan tinulis kaya dene kang awujud pawarta utawa karyasastra kang nyritakake bab keris. Mula crita bab keris ing jaman Mataram Kuna iku ora bisa kawruhan kanthi cetha, kajaba mung bisa dilacak saka bukti-bukti kang ana ing relief-relief candhi. Kayata Candhi Borobudur, Candhi Pram­banan lan candhi-candhi liyane ing Jawa.

Kayawis akeh dimangerteni yen ing Jawa Tengah lan Daerah Istimewa Yog­yakarta(DIY) iku akeh wujude peningga­lan candhi. Dene Candhi Borobudur lan Candhi Prambanan mujudake candhi kang paling gedhe ing jaman Mataram Hindhu-Kuna. Candhi loro kasebut ing antarane nggambarake bab panguripan pawongan ing padinane lan wujude gegaman kang ana wektu kuwi. Nanging tetela ing candhi loro mau ora tinemu wu­jude relief gambar keris. Mungguh kang akeh tinemu ing gambar relief Candhi Prambanan yaiku adegan papra­ngan ing crita Ramayana lan Kresnayana, sarta gambar relief wujud gegaman kaya ta panah, gada lan pedhang.

Bab iki beda karo kahanan ing Candhi Sukuh ing pereng Gunung Lawu (Sragen, Jawa Tengah). Sacara geografis Candhi Sukuh iku mapan ing Jawa Tengah, na­nging satemene mujudake candhi asal (ca­krik) Jawa Timur kang wi­nangun ing pungkasan abad 15 utawa ing pungka­sane jaman Majapahit sadurunge am­bruk. Ing Candhi Sukuh ana gambar relief wujud “pandhe wesi kang lagi ma­kar­ya lan asil karyane ka­seleh ing saweneh pa­pan kaya meja”. Sa­na­dyan gambar relief ing candhi Sukuh iku ora pepak lan ora cetha, nanging paling ora bi­sa aweh gegam­baran marang bab: 1). Cara makaryane pandhe besi wektu kuwi, 2). Piranti pan­dhe besi, lan 3). Bab asil karya kang ditan­dangi pandhe wesi kasebut.

Katrangan:

1. Cara makar­ya­ne pandhe besi wektu kuwi yen digatekake sakaposisine tuman­dang, bisa dijupuk dudutan yen cara makaryane saemper karo pandhe wesi jaman saiki. Kanggo nandangi pakaryan kasebut paling ora dibutuhake tenaga cacah loro, yaiku pandhe besi (kang tu­gase nggarang wesi kang bakal digem­bleng lan dibentuk dadi gegaman) lan pengubub (panjak· utawa pembantu pan­dhe besi kang tugase gawe lan mompa geni).

2. Bab piranti pandhe besi kang wujud ububan (pompa) iku bentuk lan pigunane uga isih tetep kaya bentuke ububan ing jaman saiki kang ana ing desa-desa. Mangkono uga wujude piranti kayata tapak, palu (martil), grenda, lsp.

3. Bab asil karya kang ditandangi pandhe besi iku wujud gegaman kayata kers,i tumbak, kudhi, lan jinis gegaman liyane. (Cathetan: gambar relief pandhe besi ing Candhi Sukuh iku bisa dipriksani ing buku “Gids voor Oudheden van, Soekoeh en Tjeta” tulisane WF Stutterheim).

lng Jawa Timur pancen akeh tinemu wujude pepethan candhi kanthi relief gambar keris.Kayata ing Candhi Jago (Jajagu)lan Candhi Tegawangi (Pare, Kediri). Ing Candi Jago (kabangun taun 1268 M) ana relief kang nggambarake adegan”Pandhawa main dhadhu”, ing reliefkasebut uga ana gambar relief para punakawan kang lungguh ing sisih mburi kanthi nggawa  keris. Dene ing Candhi Tegawangi lan ing Candhi Panataran (kabangun taun 1369) uga ana gambar relief cacah papat kang nggambarake marang uda wadanane pawongan kang nggawa keris. Kajaba kuwi, Gambar keris uga muncul ing tontonan Wayang Beber lanWayang Gedhog ing Jawa Timur kanti crita “Panji” jaman Jenggala-Kediri abad 12. Paraga ing crita Wayang Beber lan Gedhog iku digambarake nganggo keris kaya bentuke keris jaman saiki.

Asal-usule Keris

Kaya wis kaaturake ing ndhuwur, yen gegaman kang ana ing tatahan relieif Candi Borobudur lan Candhi Prambanan iku akeh-akehe wujud gegaman kayata panah, gada lan pedhang. Gegaman pedhang iku digunakake kanggo nyabet, dene keris lan tumba iku kanggo nyuduk (nyoblos). Ana panemu yen keris iku asale dumadi saka pamekaran gegaman kang kanggo nyuduk (steek-wapen, Belanda). GS Gardner (1936) ngan­dharake, asal-usule keris iku pamekaran saka gegaman ing jaman purba kang digawe saka ri (patil?) iwak pari. Cara panggawene, ri iwak pari dilancip utawa patil, diguwang pucuke, banjur diblebet nganggo gombal minangka garan lan dadi gaman cekak kang mbebayani.

(Ana Candhake)